Có một điều mình nghĩ chúng ta cần nghiêm túc nhìn lại trong cách nuôi dạy con cái.
Nếu không muốn con dùng tiền bạc để định giá một con người, tại sao chúng ta vẫn thường xuyên bàn về việc ai kiếm được nhiều tiền hơn, ai giàu có hơn, ai có nhà đẹp, xe sang, công việc tốt hay địa vị cao hơn?
Tại sao sự giàu có của một người đôi khi lại được mang ra làm thước đo cho sự thành công, cho phẩm chất, thậm chí cho cả cái gọi là “phước đức” của họ?
Tại sao khi nhìn vào cuộc sống của người khác, chúng ta dễ dàng kết luận rằng người có nhiều tiền hơn hẳn đã sống tốt hơn, có phước hơn, hoặc xứng đáng hơn?
Và nếu một đứa trẻ lớn lên trong môi trường mà tiền bạc, thành tựu và vị thế xã hội liên tục được đem ra so sánh, chúng ta nghĩ đứa trẻ ấy sẽ học được điều gì?
Có thể chúng ta chưa bao giờ trực tiếp nói với con rằng: Con chỉ có giá trị khi con giàu có.
Nhưng trẻ em không chỉ học từ những điều cha mẹ nói với chúng. Chúng còn học từ cách cha mẹ nhìn nhận thế giới, cách cha mẹ đối xử với người khác, những điều cha mẹ ngưỡng mộ và những điều cha mẹ xem thường.
Một đứa trẻ có thể lớn lên cùng niềm tin rằng mình phải kiếm thật nhiều tiền mới có thể ngẩng cao đầu. Rằng mình phải có một vị trí đủ tốt trong xã hội mới xứng đáng được tôn trọng. Rằng nếu không thành công theo những chuẩn mực được số đông công nhận, mình sẽ trở thành một người kém cỏi.
Và tổn thương bắt đầu từ đó.
Không phải là một tổn thương có thể nhìn thấy ngay lập tức. Mà nó hiện diện trong sự bất an khi kiếm ít tiền hơn bạn bè, trong cảm giác xấu hổ khi chưa có được những gì người khác đã có, trong nỗi sợ bị đánh giá mỗi khi đưa ra một lựa chọn khác số đông.
Có những người trưởng thành rất giỏi giang, có thu nhập tốt, có vị trí xã hội đáng ngưỡng mộ, nhưng sâu bên trong vẫn không cảm thấy mình đủ tốt.
Bởi vì họ chưa bao giờ thực sự học được cách cảm thấy mình có giá trị khi không có bất kỳ thành tựu nào để chứng minh điều đó.
Họ luôn phải cố gắng trở thành một ai đó, thay vì được phép đơn giản là chính mình.
Một điều khác khiến mình suy nghĩ là cách chúng ta dạy con về sự cho đi.
Chúng ta thường nói với con rằng phải biết giúp đỡ người khác, phải biết chia sẻ, phải sống tử tế. Những điều ấy vốn không sai.
Nhưng đôi khi, đằng sau những lời dạy ấy lại là một nỗi sợ: con phải biết cho đi để người khác không coi thường mình, phải biết đối xử tốt với mọi người để được yêu quý, phải hy sinh một chút lợi ích của bản thân để không bị đánh giá là ích kỷ.
Hoặc chúng ta dạy con rằng hãy cho đi vì rồi một ngày, con sẽ nhận lại. Hãy sống tốt vì sẽ có phước. Hãy làm điều này, điều kia vì cuộc đời sẽ tưởng thưởng cho con.
Khi ấy, lòng tốt có nguy cơ trở thành một cuộc trao đổi.
Con cho đi không hẳn vì con thực sự muốn, mà vì con sợ bị từ chối. Con giúp đỡ không hẳn vì con có đủ sự tự nguyện, mà vì con cần được công nhận là một người tốt. Con hy sinh không hẳn vì điều đó xuất phát từ tình thương, mà vì con sợ rằng nếu đặt nhu cầu của mình lên trước, con sẽ trở thành một người đáng trách.
Rồi khi lớn lên, những đứa trẻ ấy có thể trở thành những người luôn cố làm hài lòng người khác, khó nói lời từ chối, cảm thấy tội lỗi khi lựa chọn bản thân và kiệt sức vì cứ cố gắng đáp ứng những kỳ vọng xung quanh.
Chúng biết cách cho đi, nhưng không biết cách giữ lại điều gì cho mình.
Chúng biết cách yêu thương người khác, nhưng không biết rằng bản thân cũng là một người xứng đáng được yêu thương.
Và đôi khi, chúng nhầm lẫn việc được cần đến với việc được yêu thương; nhầm lẫn sự hy sinh với lòng tốt; nhầm lẫn việc không bao giờ từ chối với việc trở thành một người tử tế.
Mình không nghĩ cho đi là sai. Càng không nghĩ rằng chúng ta nên sống chỉ vì bản thân mình. Nhưng mình tin rằng: không phải cách cho đi nào cũng có cùng một ý nghĩa.
Có sự cho đi xuất phát từ tình thương, nhưng cũng có sự cho đi xuất phát từ nỗi sợ.
Có người giúp đỡ vì họ thực sự muốn san sẻ những gì mình có. Nhưng cũng có người giúp đỡ vì sợ bị ghét, sợ bị đánh giá, sợ mất đi vị trí của mình trong lòng người khác.
Nhìn từ bên ngoài, hành động có thể giống nhau. Nhưng trải nghiệm bên trong hoàn toàn khác biệt.
Một người biết giá trị của bản thân có thể cho đi mà không cần dùng sự hy sinh để chứng minh mình xứng đáng. Họ có thể yêu thương người khác nhưng vẫn có ranh giới. Họ có thể giúp đỡ khi mình có khả năng, và thành thật nói không khi mình không thể.
Họ không cần trở nên nghèo đi, kiệt sức hay đánh mất chính mình để chứng minh rằng mình là một người tốt.
Bởi vì lòng tốt thực sự không đòi hỏi chúng ta phải phản bội bản thân.
Và sự tử tế không nhất thiết phải đi kèm với một món nợ mà người nhận buộc phải trả lại.
Vậy tại sao chúng ta không bắt đầu bằng việc dạy con yêu thương chính mình?
Dạy con nhận biết giá trị của bản thân không phụ thuộc hoàn toàn vào số tiền con kiếm được, bằng cấp con có, chức danh con giữ hay sự ngưỡng mộ mà xã hội dành cho con.
Dạy con rằng tiền bạc là một công cụ quan trọng để tạo ra sự an toàn, tự do và những lựa chọn trong cuộc sống, nhưng không phải là thước đo toàn diện cho phẩm chất hay giá trị của một con người.
Dạy con rằng địa vị xã hội có thể phản ánh một phần thành tựu, nhưng không đủ để nói lên một người tử tế đến đâu, hạnh phúc thế nào hay đã sống một cuộc đời có ý nghĩa ra sao.
Dạy con biết tôn trọng người khác, nhưng cũng biết tôn trọng chính mình.
Dạy con biết cho đi, nhưng không vì sợ bị khinh thường.
Dạy con biết yêu thương, nhưng không phải bằng cách liên tục đặt mình xuống cuối cùng.
Dạy con rằng đôi khi, lựa chọn tốt nhất không phải là cố gắng đáp ứng tất cả mọi người, mà là thành thật với giới hạn, nhu cầu và những giá trị mà mình tin tưởng.
Bởi khi một đứa trẻ thực sự cảm nhận được giá trị của mình, con không cần phải dùng tiền bạc để chứng minh mình hơn người. Con cũng không cần hạ thấp người khác để cảm thấy bản thân đủ tốt.
Khi con biết yêu thương bản thân một cách lành mạnh, con có nhiều cơ hội hơn để yêu thương người khác mà không biến tình yêu thành sự kiểm soát, sự hy sinh hay một cuộc trao đổi ngầm.
Khi con không còn phải dành cả cuộc đời để tìm kiếm sự công nhận, con có thể bắt đầu nhìn thấy những người xung quanh như những con người bình đẳng với mình, không phải những đối thủ cần vượt qua, những người cần gây ấn tượng, hay những người mà mình phải cố gắng làm hài lòng.
Và khi ấy, sự tử tế có thể đến một cách tự nhiên hơn. Không phải vì con sợ xã hội coi thường, cũng không phải vì con mong cuộc đời sẽ trả công cho mình, mà bởi con thực sự muốn góp phần làm cho thế giới này tốt đẹp hơn.
Mình tin, một trong những điều quan trọng nhất mà cha mẹ có thể trao cho con không phải là một bộ tiêu chuẩn để con được xã hội công nhận. Mà là một nền tảng đủ vững vàng để con không đánh mất chính mình khi bước vào thế giới ấy.
Để khi gặp một người giàu có hơn, con không cảm thấy mình thấp kém.
Khi gặp một người có địa vị cao hơn, con vẫn có thể tôn trọng họ mà không tự hạ thấp mình.
Khi có khả năng giúp đỡ người khác, con sẵn lòng cho đi.
Và khi cần bảo vệ bản thân, con không cảm thấy mình là một người ích kỷ.
Có lẽ chúng ta không cần dạy con phải trở thành người được tất cả mọi người yêu quý. Chúng ta cần giúp con trở thành một người biết yêu thương, nhưng cũng biết mình là ai; biết quan tâm đến cộng đồng, nhưng không đánh đổi sự bình an và phẩm giá của mình để mua lấy sự chấp nhận.
Vì cuối cùng, mục đích của việc nuôi dạy một đứa trẻ không nên là tạo ra một người luôn biết cách đáp ứng những kỳ vọng của xã hội. Mà là nuôi dưỡng một con người có đủ tình thương, sự tự trọng và tự do nội tâm để lựa chọn cách mình muốn sống.
Và nếu có một điều mình mong những đứa trẻ được học từ gia đình, đó là: Con không cần trở nên giàu có để xứng đáng được tôn trọng. Con không cần hy sinh bản thân để xứng đáng được yêu thương. Và con không cần làm vừa lòng tất cả mọi người để trở thành một người tử tế.
Hãy học cách yêu thương chính mình. Không phải để con chỉ biết sống cho riêng mình, mà để một ngày, khi con trao đi tình thương, đó thực sự là điều con muốn trao, chứ không phải cái giá con phải trả để được công nhận là một người có giá trị.
